Druga knjiga novozenitističkog triptiha Savani, koja nosi naslov Draga
Saveta, nadovezuje se na roman Zavera, ali istovremeno pokazuje da se započeta
književna forma u ovom delu Radovana Vlahovića dodatno razvija i menja. Ako je
prvi deo triptiha mogao biti određen kao „roman o pisanju”, druga knjiga tu
odrednicu dovodi u pitanje, pokazujući da se pred čitaocem zapravo nalazi ono što
sam autor naziva „roman materijal” – rukopis u nastajanju, mozaik fragmenata koji
i dalje odolevaju konačnom obliku........
Draga Saveta ne funkcioniše kao klasičan nastavak, već pre kao unutrašnje
raslojavanje već uspostavljenog sveta. Fragmentarnost, koja je u Zaveri delovala
kao pažljivo promišljen način organizacije teksta, ovde postaje izraženija,
povremeno i nestabilna, kao da se i sam autor teško snalazi u građi koju pokušava
da sabere i objedini. Na pojedinim mestima on to i eksplicitno priznaje, ukazujući
na otežanu prohodnost kroz „novozenitističke spise”, koji se pred njim ukazuju kao
ogromna, višeslojna arhiva beležaka i dnevničkih zapisa.
U drugoj knjizi fokus pripovedanja se pomera ka Leni, junakinji koja se
postepeno nameće kao ključna figura i kroz koju se jasnije sagledava čitava
novozenitistička grupa. Dok su u prvoj knjizi likovi funkcionisali kao ravnopravni
nosioci kolektivnog glasa, ovde se otkriva da između njih postoji skrivena
poveznica, koju razotkrivamo upravo kroz jedini ženski lik. Sudbina petorice
mladića koji izvršavaju kolektivno samoubistvo, i njihove „anime” koja nastavlja
da živi još godinu dana nakon njihove smrti, otvara niz pitanja na koja tekst ne daje
konačne odgovore, ali ih uporno vraća pred čitaoca kao veliku zagonetku. Lena se
tako pojavljuje kao figura koja povezuje, ali i razotkriva unutrašnje napetosti same
novozenitističke grupe.
U vezi sa tim, treba tumačiti i naslov romana Draga Saveta. Na prvi pogled
deluje kao da je reč o epistolarnom obraćanju koje sugeriše intimni ton i postojanje
konkretnog sagovornika. Međutim, u ovom rukopisu Saveta prevazilazi svoju
dobro poznatu ulogu. Ona postaje „zamišljena figura”, možda i sam čitalac, koji bi
trebao da omogući da se fragmenti povežu, da se rasuta građa iznese i artikuliše.
Obraćanje toj figuri uspostavlja privid kontinuiteta u tekstu koji se inače opire
linearnom pripovedanju, dok istovremeno otvara prostor za ispovedni govor koji
teži jednostavnosti i neposrednosti. U tom smislu, Saveta bi se mogla posmatrati i
kao unutrašnji svedok procesa pisanja, kao ona pred kojom se iznosi „roman
materijal” u njegovom sirovom i nedovršenom obliku. Na taj način, kao što Lena
predstavlja središte novozenitističke zajednice, tako i Saveta postaje središte
samog pripovedanja.
Posebno je značajno to što se u ovoj knjizi dodatno razotkrivaju osobenosti
umetničke grupe koja je postala glavni kolektivni junak u prozi Radovana
Vlahovića. Novozenitisti, odnosno „radovanisti”, kako ih autor na nekoliko mesta
naziva, sve više gube status književnih junaka i zadobijaju obrise jednog
unutrašnjeg, autobiografskog projekta. Granica između pisca i njegovih likova sve
više počinje da bledi, do te mere da se na pojedinim mestima praktično i briše.
Likovi poput Švepsa i Vite preuzimaju glas koji jasno upućuje na samog
Vlahovića, dok dnevnički zapisi otkrivaju dugogodišnju praksu pisanja kao oblika
samospoznaje. Autor to, uostalom, otkriva i sam, kada na jednom mestu kaže: „Ne
znam kako, ali čini mi se da postajem i sam novozenitista, da i sam kao da dobijam
neke njihove crte i neku njihovu čudnovatu osobenost. Postajem upravo onako
haotično stvorenje kakvo nikad do sada nisam bio”.
U tom kontekstu, i motiv zajedničkog dnevnika dobija dodatnu težinu.
Pitanje zašto su svi pisali u jednu svesku, do kraja ostaje bez jasnog odgovora, ali
upravo to pokazuje da pisanje ovde ne proizlazi iz želje za objavljivanjem, već iz
unutrašnje potrebe. Ono postaje način da se dosegne jedno teško objašnjivo,
„neobično osećanje”, koje izmiče racionalnoj kontroli. Time se nastavlja osnovna
misao iz romana Zavera – da tekst ne nastaje po planu, već iz unutrašnje potrebe
da se zapiše.
Kao značajne treba izdvojiti i delove rukopisa u kojima se javlja
pripovedački glas samog autora, koji iznosi upečatljivo svedočanstvo o
novozenitistima. U tim segmentima tekst se dodatno približava dokumentarnoj
formi, ali ne kao pouzdana rekonstrukcija događaja, već kao ličan i fragmentaran
zapis. Autor se sada pojavljuje kao svedok i tumač, ali i kao neko ko pokušava da
iz razuđene i haotične građe izvede makar privremeni smisao. Upravo na jednom
od tih mesta dolazi do važnog autopoetičkog pomaka – delo se određuje kao
„nenastali roman”, odnosno „roman materijal”, što zapravo osvetljava prirodu
čitavog rukopisa. Ta formulacija ne označava samo formu teksta, već i priznanje
da iskustvo novozenitista ne može biti do kraja zaokruženo u klasičnu književnu
celinu.
Time se ujedno dopunjuje i ranije postavljena teza o „romanu o pisanju”.
Ukoliko je u prvoj knjizi pisanje bilo tema i pokretačka sila narativa, u drugoj ono
postaje problem – materijal koji se opire oblikovanju, koji ostaje rasut i zahteva
stalno vraćanje, dopisivanje i preispitivanje. Autor se sve više pojavljuje kao
sakupljač i priređivač, ali i kao neko ko je i sam zahvaćen tim procesom,
nesposoban da ga dovede do konačnog razrešenja.
Važan sloj rukopisa čini i pokušaj rekonstrukcije istorije novozenitista –
njihov boravak u Sremskim Karlovcima, život na bespravno naseljenom Ostrvu
radosti, kao i njihova umetnička i egzistencijalna pobuna. Ovi delovi unose u tekst
elemente lokalne hronike i mita, povezujući individualne sudbine sa konkretnim
prostorom i vremenom. Međutim, ni ovde narativ ne teži potpunoj jasnoći –
događaji se iznose isprekidano, iz različitih perspektiva, često bez konačnog
zaključka.
U poređenju sa prvom knjigom triptiha Savani, ova knjiga deluje otvorenije,
ali i rizičnije. Njena kompoziciona neujednačenost može se čitati kao slabost, ali i
kao doslednost Radovana Vlahovića sopstvenoj poetici. Tekst ne prikriva svoju
rasutost, već je prihvata kao sastavni deo procesa nastajanja. Draga Saveta, tako,
dodatno komplikuje ovo troknjižje kao celinu. Ona produbljuje pitanja o odnosu
između autora i njegovih likova, o prirodi pisanja i o mogućnosti da se iz
fragmenta izgradi celina. Drugim rečima, ukoliko je na samom početku Zavera
uspostavila okvir jednog dugotrajnog duhovnog svedočanstva, ova knjiga pokazuje
koliko je taj okvir nestabilan i suštinski neodređen.
Na samom kraju, možemo zaključiti da Draga Saveta ne donosi razrešenje,
već dodatno produbljuje zagonetku koju Radovan Vlahović stavlja pred čitaoce.
Ona nas ostavlja zamišljene pred materijalom koji još uvek traži svoj oblik, ali
upravo u toj nedovršenosti potvrđuje i svoju autentičnost – kao svedočanstvo
jednog dugog i upornog pokušaja da se život i literatura dovedu u istu ravan.
Ostaje, stoga, da sačekamo treću knjigu i konačno saznamo da li će se rasuti
materijal sabrati u celinu, ili će upravo u toj rasutosti pronaći svoj konačni oblik.......
Mladen Đuričić
